Son yıllarda yapay zekâ hayatımıza çok hızlı bir şekilde girdi. Artık sadece teknoloji uzmanlarının kullandığı bir araç olmaktan çıktı; telefonlarımızda, uygulamalarda, ekran okuyucularda, sesli asistanlarda, çeviri araçlarında ve bilgi arama süreçlerinde günlük hayatımızın bir parçası hâline geldi. çok uzağa gitmenize gerek yok. son günlerde birçok görme engelli android kullanıcısı hayalindeki uygulamayı geliştiriyor ve çeşitli platformlarda bizlerle buluşturuyor. kimi kullanıcılar, mevcut kodlama bilgilerini llm sistemleriyle birleştirerek, kimi kullanıcılar yalnızca hayal ettikleri uygulamaya ilişkin detayları llm modeline konuşma diliyle aktararak uygulama geliştirebiliyor. bu makalede konuyla ilgili temel kavramlar kısaca açıklanacak ve bu kavramlara sahip olmanın önemi örneklerle vurgulanacaktır.
Özellikle görme engelli Android kullanıcıları için bu gelişmeler çok daha önemli. Çünkü yapay zekâ, doğru kullanıldığında bilgiye erişimi kolaylaştırabilir, uygulamaları daha verimli kullanmamıza yardımcı olabilir, teknik sorunlara çözüm bulmayı hızlandırabilir ve hatta ihtiyaçlarımıza özel küçük araçlar geliştirmemizi sağlayabilir.
Ancak burada önemli bir nokta var: Bu modellerden daha iyi faydalanabilmek için bazı temel teknik kavramları bilmek gerekir. Herkesin yazılımcı olması gerekmez. Ama bazı terimlere temel düzeyde hâkim olmak, aradığımız doğru bilgiyi nokta atışı bulmamızı ve yapay zekâ araçlarıyla daha verimli iletişim kurmamızı sağlar.
LLM Nedir?
LLM, İngilizce “Large Language Model” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçeye “büyük dil modeli” olarak çevrilebilir. ChatGPT, Gemini, Claude gibi yapay zekâ sohbet araçlarının temelinde bu modeller bulunur.
Bu sistemler, insan dilini anlayıp yanıt üretebilen yapay zekâ modelleridir. Bir soruyu yanıtlayabilir, metin özetleyebilir, kod yazabilir, fikir verebilir, açıklama yapabilir veya bir konuyu farklı seviyelerde anlatabilir.
Örneğin bir Android kullanıcısı, “TalkBack’te bildirimleri daha hızlı nasıl okuyabilirim?” diye sorabilir. LLM, bu konuda adım adım açıklama yapabilir. Ama soruyu ne kadar açık ve doğru sorarsak, alacağımız cevap da o kadar faydalı olur.
Prompt/istem Nedir?
Prompt, yapay zekâya verdiğimiz komut, soru veya yönergedir. Yani LLM ile konuşurken yazdığımız metin aslında bir prompttur. türkçede istem olarak ifade edilebilir.
Basit bir prompt şöyle olabilir:
“TalkBack kullanıcıları için Android’de erişilebilirlik ayarlarını açıkla.”
Daha iyi bir prompt ise şöyle olabilir:
“Ben görme engelli bir Android kullanıcısıyım. TalkBack kullanıyorum. Android 14’te erişilebilirlik ayarlarını daha verimli kullanmak için temel önerileri sade bir dille ve adım adım açıkla.”
İkinci örnekte ihtiyaç, cihaz türü, kullanıcı profili ve istenen anlatım biçimi daha net olduğu için yapay zekânın vereceği yanıt da daha kullanışlı olur.
Vibe Kodlama Nedir?
Son dönemde sık duyulan kavramlardan biri de “vibe coding” yani Türkçede kullanılabilecek hâliyle “vibe kodlama”dır. Bu kavram, kişinin ayrıntılı teknik bilgiye sahip olmadan, yapay zekâya ne yapmak istediğini anlatarak kod, uygulama, betik veya küçük araçlar üretmeye çalışmasını ifade eder.
Örneğin bir kullanıcı şöyle diyebilir:
“Tek dosya halinde çalışan, erişilebilir ve mobil uyumlu bir hesap makinesi uygulaması geliştir.
Uygulama HTML, CSS ve JavaScript kodlarını aynı dosya içinde içermeli. Haricî kütüphane veya framework kullanılmamalı. Kod doğrudan bir .html dosyasına kaydedildiğinde mobil tarayıcıda çalışabilmeli.
Uygulama özellikle ekran okuyucu kullanan görme engelli Android kullanıcıları düşünülerek hazırlanmalı. Bu nedenle WCAG erişilebilirlik standartlarına uygun bir yapı kurulmalı. Butonlar, giriş alanları ve sonuç bölümü ekran okuyucular tarafından anlaşılır şekilde okunmalı. Gerekli yerlerde aria-label, aria-live, role ve semantic HTML öğeleri kullanılmalı.
Hesap makinesi toplama, çıkarma, çarpma, bölme, yüzde alma, temizleme ve son karakteri silme işlemlerini desteklemeli. Kullanıcı yaptığı işlemi ve sonucu ekran okuyucuyla takip edebilmeli. Sonuç değiştiğinde ekran okuyuculara uygun şekilde duyurulmalı.
Arayüz mobil cihazlarda rahat kullanılacak şekilde tasarlanmalı. Butonlar dokunmatik kullanım için yeterince büyük olmalı. Renk kontrastı yüksek olmalı. Yazılar okunabilir büyüklükte olmalı. Dikey ekranda düzgün görünmeli ve küçük ekranlarda taşma yapmamalı.
Klavye ile kullanım da desteklenmeli. Tab sırası mantıklı olmalı. Odaklanan öğe görsel olarak belirginleşmeli. Enter veya Space tuşuyla butonlar çalışmalı.
Kodun içinde kısa açıklama yorumları bulunmalı. Önce kısa bir açıklama yap, ardından tüm uygulamanın eksiksiz HTML kodunu tek bir kod bloğu içinde ver.”
Yapay zekâ bu isteğe göre kod üretebilir, adım adım açıklama yapabilir veya uygulamanın mantığını anlatabilir. Elbette bu, yazılım bilgisinin tamamen gereksiz olduğu anlamına gelmez. Ama temel kavramları bilen bir kullanıcı, yapay zekâdan daha doğru yardım alabilir ve kendi ihtiyacına yönelik çözümler geliştirme konusunda daha cesur olabilir.
Meta prompting
Meta prompting, yani “prompt ile prompt yazma”, yapay zekâdan doğrudan nihai cevabı istemek yerine, önce ihtiyacımıza uygun daha iyi bir prompt hazırlamasını istemektir. Bu yöntem özellikle teknik, karmaşık veya ayrıntılı isteklerde işe yarar. Kullanıcı ne istediğini kabaca tarif eder; model ise bu isteği daha açık, düzenli, bağlamı güçlü ve hedefe yönelik bir prompt haline getirir.
Örneğin bir Android kullanıcısı “erişilebilir bir uygulama yaptırmak istiyorum” demek yerine, önce yapay zekâdan bu isteği geliştirilmiş bir prompta dönüştürmesini isteyebilir. Böylece ortaya hedef kullanıcıyı, erişilebilirlik beklentilerini, teknik gereksinimleri, mobil uyumu ve çıktı formatını belirten daha güçlü bir prompt çıkar. Ancak meta prompting de tek başına doğruluk garantisi vermez; özellikle teknik konularda doğru bağlam, belge ve örneklerle desteklenmesi gerekir.
Örnek prompt üretme promptu:
“Benim için aşağıdaki ihtiyaca uygun, ayrıntılı ve net bir yapay zekâ promptu hazırla.
İhtiyacım:
Görme engelli Android kullanıcıları için ekran okuyucularla uyumlu, mobil uyumlu ve erişilebilir bir web uygulaması geliştirmek istiyorum.
Promptta şu noktalar yer alsın:
– Hedef kullanıcı kitlesi açıkça belirtilecek.
– Uygulamanın WCAG erişilebilirlik ilkelerine uygun olması istenecek.
– Ekran okuyucularla uyum için semantic HTML, aria-label, aria-live, klavye erişimi ve odak yönetimi vurgulanacak.
– Mobil cihazlarda rahat kullanım için responsive tasarım, büyük dokunma alanları ve yüksek kontrast istenecek.
– Kodun HTML, CSS ve JavaScript olarak tek dosyada verilmesi belirtilecek.
– Modelden önce kısa açıklama, ardından eksiksiz kod üretmesi istenecek.
– Prompt açık, uygulanabilir ve teknik olarak anlaşılır bir dille yazılacak.”
Bağlam/context nedir?
Bağlam, yani “context”, yapay zekâ modeline yalnızca ne istediğimizi değil, bu isteği hangi bilgiye, duruma, belgeye, kullanıcı profiline veya teknik ortama göre yanıtlaması gerektiğini anlatan ek bilgidir. Bir prompt ne kadar iyi yazılmış olursa olsun, modelin doğru yanıt vereceği garanti değildir. Çünkü LLM’ler bazen eksik bilgiyle tahmin yürütür, genel bilgilerden hareket eder veya emin olmadığı konularda yüzeysel ve varsayımsal cevaplar üretebilir. Bu yüzden iyi prompt yazmak kadar, modele doğru bağlamı sağlamak da önemlidir.
Örneğin “Jieshuo ekran okuyucuda nasıl eklenti geliştiririm?” diye sorduğunuzda, modelin yanlış, yüzeysel veya varsayıma dayalı bilgi verme olasılığı oldukça yüksektir. Çünkü bu konu yaygın ve iyi belgelenmiş bir alan olmayabilir. Ancak aynı soruyu sorarken modele Jieshuo eklenti geliştirme dokümanlarını da yüklerseniz, model artık tahmin yürütmek yerine doğrudan sağladığınız belgelere dayanarak yanıt üretebilir. Böylece cevap daha güvenilir, daha somut ve ihtiyaca daha uygun hâle gelir.
Ekran Okuyucu Nedir?
Ekran okuyucu, ekrandaki metinleri ve arayüz öğelerini sesli olarak kullanıcıya aktaran yazılımdır. Android tarafında en bilinen ekran okuyucu TalkBack’tir. bununla birlikte, jieshuo, tiantan, prudence, ferda, duygör gibi alternatif ekran okuyucular da uygulama mağazalarında ve alternatif platformlarda yer almaktadır.
Ekran okuyucu sadece metin okumaz. Butonları, başlıkları, bağlantıları, liste öğelerini, bildirimleri ve uygulama içindeki birçok alanı kullanıcıya sesli olarak bildirir. Bu nedenle bir uygulamanın erişilebilir olması, ekran okuyucunun o uygulamadaki öğeleri doğru tanıyıp seslendirebilmesiyle yakından ilgilidir.
Bir düğmenin etiketi yoksa, ekran okuyucu sadece “düğme” diyebilir. Bu da kullanıcı için belirsizlik oluşturur. Ama düğme doğru etiketlendiyse “Gönder düğmesi” veya “Arama düğmesi” gibi daha anlamlı bir ifade duyulur.
TTS Sentezleyici Nedir?
TTS, “Text to Speech” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçesi “metinden sese” şeklinde ifade edilebilir. TTS sentezleyici, yazılı metni sese dönüştüren sistemdir.
Android’de TalkBack’in konuşması için bir TTS motoruna ihtiyaç vardır. Google Konuşma Hizmetleri, Vocalizer, Acapela veya farklı TTS motorları buna örnek gösterilebilir.
TTS kalitesi, görme engelli kullanıcı deneyimini doğrudan etkiler. Sesin doğallığı, telaffuz kalitesi, hız ayarı, dil desteği ve kararlılığı günlük kullanımda büyük fark yaratır.
WCAG Nedir?
WCAG, “Web Content Accessibility Guidelines” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçeye “Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri” olarak çevrilebilir.
Bu standartlar, web sitelerinin ve dijital içeriklerin engelli kullanıcılar için daha erişilebilir olmasını sağlamak amacıyla hazırlanmıştır. Her ne kadar adında “web” geçse de buradaki ilkeler mobil uygulamalar ve dijital arayüzler için de yol göstericidir.
WCAG’in temelinde şu fikir vardır: Dijital içerikler algılanabilir, kullanılabilir, anlaşılabilir ve sağlam olmalıdır.
Yani bir kullanıcı içeriği fark edebilmeli, arayüzü kullanabilmeli, ne olduğunu anlayabilmeli ve farklı yardımcı teknolojilerle sorunsuz erişebilmelidir.
Bu Kavramları Bilmek Android Kullanıcısına Ne Kazandırır?
Bu terimleri temel düzeyde bilmek, özellikle görme engelli Android kullanıcıları için ciddi avantaj sağlar.
Bir kullanıcı “uygulama erişilebilir değil” demek yerine, “bu butonun ekran okuyucu etiketi yok” diyebilirse sorununu daha net anlatır. “Ses kötü” demek yerine, “kullandığım TTS motoru Türkçe telaffuzda sorun çıkarıyor” diyebilirse daha doğru çözüm arayabilir.
Aynı şekilde yapay zekâya soru sorarken “TalkBack ile uyumlu, WCAG ilkelerine uygun bir arayüz nasıl tasarlanır?” gibi daha bilinçli sorular sormak mümkündür.
Bu farkındalık, kullanıcıyı sadece tüketen konumdan çıkarıp daha bilinçli, sorgulayan ve çözüm üretebilen bir konuma taşır.
Yapay Zekâdan Daha İyi Yararlanmak İçin
Yapay zekâ araçlarını kullanırken birkaç noktaya dikkat etmek faydalı olur:
Sorularımızı mümkün olduğunca açık sormalıyız. Hangi cihazı, hangi Android sürümünü, hangi ekran okuyucuyu kullandığımızı belirtmek daha iyi cevap almamızı sağlar.
İhtiyacımızı net ifade etmeliyiz. “Bana yardım et” yerine “TalkBack ile WhatsApp bildirimlerini daha hızlı okumak istiyorum, ne yapabilirim?” gibi somut sorular daha işe yarar.
Aldığımız yanıtları sorgulamalıyız. Yapay zekâ her zaman doğru cevap vermeyebilir. Bu yüzden önerileri denemek, farklı kaynaklarla karşılaştırmak ve güvenilir bilgilerle doğrulamak önemlidir.
Bağlam sağlamalıyız. Eğer yaygın olmayan bir konuda llmden yanıt üretmesini istiyorsak, modele konuyla ilgili dökümanları sağlamak çıktı kalitesini doğrudan değiştirecek ve etkileyecektir.
Promptları İngilizce vermek çıktı kalitesini artırır. Büyük dil modellerini ana eğitim dili İngilizce olduğu için bu modeller İngilizce düşünme, talimat takip etme konusunda daha verimlidir. Promptu Türkçe yazın ve ardından bir llm veya program ile İngilizce diline çevirin. İngilizce promptun içine şu enjeksiyonu yapabilirsiniz: “kullanıcıyla Türkçe etkileşim kur. Türkçe yanıt ver.” Bu ifadeler promptun dilinden bağımsız olarak modelin sizinle Türkçe iletişim kurmaya devam etmesine Türkçe çıktı üretmesine yardımcı olacaktır.
Sonuç
Yapay zekâ çağında teknik kavramları bilmek, yalnızca yazılımcılar için gerekli değildir. Artık son kullanıcıların da belirli terimlere aşina olması büyük avantaj sağlar.
Özellikle görme engelli Android kullanıcıları için LLM, prompt, ekran okuyucu, TTS, erişilebilirlik, WCAG ve vibe kodlama gibi kavramları temel düzeyde bilmek; bilgiye erişimi, sorun çözmeyi ve üretkenliği artırabilir.
Amacımız herkesin uzman olması değil. Amacımız, teknolojiyi daha bilinçli kullanabilmek, ihtiyaçlarımızı daha doğru ifade edebilmek ve yapay zekâ çağında erişilebilirliği daha güçlü savunabilmektir.
Çünkü kavramları bilen kullanıcı, yalnızca teknolojiyi kullanan kişi değildir; aynı zamanda teknolojinin nasıl daha erişilebilir olması gerektiğini de daha iyi anlatabilen kişidir.
Mahir SAYGI
KAYNAKLAR
- W3C – Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2
https://www.w3.org/TR/WCAG22/ - Android Developers – Principles for improving app accessibility
https://developer.android.com/guide/topics/ui/accessibility/principles - Google Android Accessibility Help – Get started on Android with TalkBack
https://support.google.com/accessibility/android/answer/6283677 - Google Android Accessibility Help – Content labels
https://support.google.com/accessibility/android/answer/7158690 - Google Android Accessibility Help – Learn about TalkBack settings
https://support.google.com/accessibility/android/answer/6006589 - Google Cloud – Large Language Models (LLMs)
https://cloud.google.com/ai/llms - IBM – What are Large Language Models?
https://www.ibm.com/think/topics/large-language-models - OpenAI – Prompting Guide
https://developers.openai.com/api/docs/guides/prompting - OpenAI Help Center – Does ChatGPT tell the truth?
https://help.openai.com/en/articles/8313428-does-chatgpt-tell-the-truth - Google Cloud – Vibe Coding Explained
https://cloud.google.com/discover/what-is-vibe-coding - IBM – What is Vibe Coding?
https://www.ibm.com/think/topics/vibe-coding - GitHub – What is Vibe Coding?
https://github.com/resources/articles/what-is-vibe-coding - GitHub Copilot – AI pair programmer
https://github.com/features/copilot - Google Cloud – What is Generative AI?
https://cloud.google.com/use-cases/generative-ai - Android Developers – Create an accessibility service
https://developer.android.com/guide/topics/ui/accessibility/service